Početna > Izdanja > Broj 074 > Giganti menadzmenta - Mihajlo Pupin

Mihajlo Idvorski Pupin, od pašnjaka do naučenjaka

„Ništa ne čini čoveka toliko srećnim kao njegovo pošteno uverenje da je učinio sve što je mogao ulažući u svoj rad svoje najbolje sposobnosti.” „Nauka nas može dovesti do visine bogova sa Olimpa, ali ako zanemarimo duhovni razvoj nestaćemo u ratu, mržnji i ekonomskim krizama”, govorio je svojevremeno Mihajlo Pupin. Mihajla Pupina su opisivali kao ljubaznog i šarmatnog, a kažu da je njegova životna priča podjednako interesantna kao i njegova otkrića. Njegovi doprinosi su menjali sliku nauke prve polovine dvadesetog veka.

Mihajlo Pupin je rođen 9. oktobra 1854. u selu Idvor, opština Kovačica, u Banatu. Otac Konstantin (Kosta) i majka Olimpijada bili su zemljoradnici i imali su desetoro dece, pet dečaka i pet devojčica.

Roditelji su mu bili nepismeni, ali veoma inteligentni ljudi, koji su Mihajla vaspitali strogo i patrijarhalno.

Osnovnu školu završava u Idvoru, a nižu gimnaziju u Pančevu, zatim na preporuku prote Živkovića, a po želji svoje majke, 1872. godine odlazi u Prag, u Češku. U Pragu su ga više interesovale nacionalne borbe Čeha nego škola. Zbog toga 12. marta 1874. brodom ,,Vestfalija” kreće na put za Ameriku.

Pupin je prvih pet godina po dolasku u SAD živeo u vrlo teškim uslovima. Radio je kao fizički radnik, prvo na poljskim, nosačkim i sličnim poslovima, a zatim je radio u jednoj fabrici dvopeka u Njujorku, posećujući Kuperovu večernju školu. Kad je postao pomoćni službenik, konkurisao je i položio prijemni ispit na Univerzitetu Kolumbija u Njujorku u jesen 1879. godine. Odmah se istakao kao primeran učenik. Oslobođen je plaćanja školarine, a već na kraju prve godine dobio je dve novčane nagrade (iz grčkog i matematike). Uglavnom se izdržavao prihodima od podučavanja slabijih učenika i fizičkog rada.

„Pokušajte da pređete put od jednog kraja do drugog i videćete da na svakom njegovom kraju postoje lepote koje ushićuju srca ljudi od nauke. Pokušajte to i više nikada nećete govoriti o ’hladnim naučnim činjenicama’.”

Diplomirao je 1883. godine, a dan pre toga postao je i američki državljanin. Kao odličan učenik dobija stipendiju za studije matematike i fizike na Kembridžu u Engleskoj (1883–1885), a zatim u Berlinu (1885–1889) kod čuvenog eksperimentalnog fizičara Helmholca, gde se posvećuje fizičkoj hemiji i pod rukovodstvom Helmholca doktorirao je 1889. godine na temu ,,Osmotički pritisak i njegov odnos prema slobodnoj energiji”.

Sarom Katarinom Džekson, sestrom svog prijatelja i budućeg kolege Vilijema Džeksona, oženio se u Londonu 1888. godine. Imali su kćerku Varvaru (Barbaru).

U Ameriku se vraća 1889. godine, gde svoju akademsku karijeru započinje kao predavač teorijske fizike na Odseku za elektrotehniku u Rudarskoj školi na Univerzitetu Kolumbija.

Između 1892. i 1895. godine predmet njegovih istraživanja je i električna rezonancija. Zahvaljujući principu rezonancije Pupin je uspeo da za složenu naizmeničnu struju izvrši analizu istu kakvu je Helmholc, njegov učitelj, izvršio za zvuk.

Nakon Rendgenovog otkrića x-zraka krajem 1885. godine Pupin je već 1886. godine izveo eksperiment s fluorescentnim ekranom čijom je primenom skratio vreme sa jednog sata na nekoliko minuta, što je ujedno bilo otkriće sekundarnih x-zraka.

Miloš Crnjanski opisao je Mihajla Pupina kao „moćnog gospodara električnih izuma”.

Aprila 1886. godine oboleo je od teške upale pluća, od čega umire njegova supruga koja ga je negovala, što je veoma teško podneo. Povlači se i sa kćerkom putuje u selo Nofrolk, gde kupuje imanje.

Posle oporavka posvećuje se svom najvažnijem otkriću koje se odnosi na matematičko rešenje problema prenosa naizmeničnih telefonskih struja po vodovima. Razrađuje novu matematičku teoriju prenosa oscilacija kroz žicu sa raspoređenim masama, na osnovu čega dolazi do potrebnih veličina u analognom električnom modelu s umetnutim induktivnostima. S Pupinovim kablovima prenos telefonskih signala postaje moguć u međugradskim razmerama.

Na početku XX veka pupinizacija započinje svoj trijumfalni put.

Pupinova pedagoška karijera trajala je do 1929. godine. Njegovi đaci su i sami postajali veliki naučnici, kao što su nobelovci Miliken i Langmur. Bio je borac za poboljšanje i uzdizanje naučno-istraživačkog rada, stalno ističući potrebu za reformama u obrazovanju.

Biran je za predsednika ili potpredsednika najviših naučno-stručnih institucija, kao što su: Njujorška akademija nauka, Institut američkih elektroinžinjera i dr. Pupin je bio i plodan pisac. Objavio je više knjiga, od kojih su naročito vredne „Termodinamika” i autobiografija „Sa pašnjaka do naučenjaka”, za koju je dobio i Pulicerovu nagradu.

Poznavao je klasičnu i savremenu istoriju i književnost, voleo je poeziju, govorio je srpski, engleski, nemački, francuski, grčki i latinski. Registrovao je 24 patenta.

Pupin je pronalazač svetskog značaja u tri oblasti, to su telekomunikacije, radio-tehnika i radiologija. Kada je Amerika ušla u Prvi svetski rat, Pupin organizuje grupu za istraživanje tehnike otkrivanja podmornica, gde daje važne rezultate.

Na Univerzitetu Kolumbija u Njujorku 1927. godine sagrađena je zgrada Odseka za fiziku nazvana „Pupinova laboratorija”. U njoj je još za Pupinova života Harold Juri otkrio teški vodonik. Tu je počela i izgradnja prve nuklearne baterije, a Juri je 1934. godine dobio i Nobelovu nagradu. U osmoj deceniji života počela je da ga napušta snaga. Delimična oduzetost nogu pojačavala se tako da je pred kraj života bio nepokretan.

Umro je 12. marta 1935. godine u Njujorškoj bolnici, tačno 61 godinu nakon svog polaska iz Evrope u Novi svet. Sahranjen je u Bronksu na groblju Vudlon. Na poslednji počinak ispraćen je sa svim počastima koje je svojim naučnim i društvenim radom zaslužio.

PUPINOV DOPRINOS HEMIJI

U toku obrazovanja u Berlinu naučni put Mihajla Pupina ukršta se sa fizičkom hemijom. Odbranio je doktorsku disertaciju iz te oblasti u vreme kada se ova nauka razvija kao samostalna. Godina 1887. navodi se kao godina rođenja fizičke hemije, kada je počeo da izlazi prvi specijalizovani časopis iz te oblasti – Zeitschrift fur Physikalische Chemie, čiji su urednici bili hemičar Ostvald (Wilhelm Ostwald) iz Lajpciga, fizičar Arenijus (Svante August Arrhenius), Šveđanin i Holanđanin Van’t Hof (Jacobus Henricus van’t Hoff), koji se već tada smatrao fizikohemičarem. Kasnije su svi dobili Nobelove nagrade. Ovaj časopis Pupin u svojoj doktorskoj disertaciji navodi kao referencu.

Prema tome, iako se 1887. godina može smatrati ne kao godina rođenja fizičke hemije, već kao godina njene pune zrelosti, važno je istaći da je Pupin postao doktor nauke iz fizičke hemije samo dve godine nakon pojave prvog specijalizovanog časopisa iz te oblasti.

Činjenica da je Pupin odbranio doktorsku disertaciju iz fizičke hemije za nas je posebno važna jer fizička hemija kod nas ima veoma dugu tradiciju. Godine 1903, 16 godina posle pokretanja prvog časopisa iz fizičke hemije, na Velikoj školi u Beogradu uvedena je fizička hemija kao zvanični predmet.

PUPIN NA UNIVERZITETU U BERLINU

Pupin dolazi na Univerzitet u Berlinu 1885. godine da bi nastavio doktorske studije kod čuvenog profesora Helmholca.

U vreme njegovog boravka na Univerzitetu u Berlinu u Nemačkoj je bila aktuelna nova nauka u fizici, tzv. fizička hemija, za koju se Helmholc veoma mnogo interesovao. Na njegov predlog Pupin za svoju doktorsku disertaciju bira temu upravo iz oblasti fizičke hemije.

Početkom 1889. godine Pupin dobija ponudu sa Univerzitetu Kolumbija da bude nastavnik matematičke fizike na Odseku za elektrotehniku. O tome obaveštava Helmholca koji mu predlaže da završi eksperimentalni rad i disertaciju baveći se teorijskim termodinamičkim istraživanjem osmoze i njene veze sa slobodnom energijom.

„Porazi su kratka odmorišta za buduće pobede.”

DOKTORSKA DISERTACIJA MIHAJLA PUPINA

Rezultate teorijskih ispitivanja Pupin je izložio u inaguracionoj disertaciji za dodelu stepena doktora nauka na Filozofskom fakultetu Fridrih Vilhemovog Univerziteta u Berlinu pod naslovom „Osmotički pritisak i njegov odnos prema slobodnoj energiji”. Pred komisijom koju su sačinjavali dr August Raps (August Raps), Artur Gordon Vebster (Arthur Gordon Webster) i Vladimir Mihelson (Wladimir Michelson) disertacija je 20. jula 1889. godine uspešno odbranjena.

PUPINOV DOPRINOS FIZICI

Naš narod može biti veoma ponosan što je pored velikih dela Nikole Tesle čovečanstvu dao i velika dela Mihajla Pupina, koja su za napredak civilizacije od ogromne važnosti. Ne može se osporiti činjenica da je on pronalaskom Pupinovih kalemova postao tvorac međunarodne telefonije, tako da bi i samo ovo veliko delo bilo dovoljno da mu obezbedi u dalekoj budućnosti slavu kakvu i zaslužuje. Međutim, njegov pronalazački rad je mnogo šireg obima. Važne pronalaske dao je i na polju višestruke telegrafije, bežične telegrafije i telefonije, zatim rendgenologije, a ima i velikih zasluga za razvoj tih polja elektrotehnike.

DOPRINOS MIHAJLA PUPINA TEHNICI ELEKTRIČNIH MERENJA

Uporedo sa analitičkim izučavanjem prostiranja elektromagnetnih talasa po vodovima Pupin je vršio eksperimente koji će mu pomoći da dođe do novih otkrića i postavi temelje mernim metodama koje će postati nezamenljive u analizi naizmeničnih struja.

PUPINOV DOPRINOS OTKRIĆU I PRIMENI X-ZRAČENJA

Nemački fizičar Rendgen je 28. decembra 1895. godine svojim referatom o x-zracima uzburkao kako naučni svet, tako i javnost celog sveta. Veoma brzo se proširila vest o tajanstvenim zracima koji se prostiru kroz drvo, papir, gumu i tanke slojeve metala. To otkriće bilo je najvažniji rezultat istraživanja pojava električnog pražnjenja u vakuumskim cevima koje je, na inicijativu Helmholca, petnaestak godina ranije, započeo nemački naučnik Goldštajn.

U Americi naša dva naučnika, tada slavni Nikola Tesla i Mihajlo Pupin, gotovo trenutno su imala šta da kažu i da uvećaju saznanja o nepoznatim x-zracima. Interesovanje za električna pražnjenja u cevima sa razređenim gasom Pupin je poneo iz Nemačke, a i njegovi prvi radovi na Univerzitetu Kolumbija jesu u toj oblasti rada. Bio je nezadovoljan postignutim rezultatima na Univerzitetu, pa ubrzo napušta tu oblast rada i prelazi na područje naizmeničnih struja. Kada je početkom 1896. godine saznao za Rendgenovo otkriće, predznanja koja je imao omogućila su mu da se odmah uključi u istraživanja i da među prvima u Americi dobije uspešne snimke pomoću x-zraka.

Neposredno pre otkrića rendgenskih zraka Pupin je istraživao prostiranje telefonskih struja po vodovima, što ostavlja po strani da bi se bavio rendgenskim zracima. Nakon nešto više od tri meseca održao je pomenuto predavanje pred Akademijom nauka u Njujorku, a onda se potpuno povlači zbog oporavka od teške bolesti. Posle toga se vratio problemima prenosa naizmeničnih telefonskih struja po vodovima, a nikad više nije radio na polju x-zraka. Pa ipak, i za to kratko vreme kada je istraživao rendgenske zrake, dao je nekoliko vrednih rezultata i bio je priznat kao jedan od najvećih američkih stručnjaka na tom području. Ideju da kombinuje svetlost sa ekrana i rendgensku ploču i upotrebu folije, kojom je značajno skratio vreme snimanja i poboljšao kvalitet slike, samo iz njemu poznatih razloga on nije patentirao. U svojoj biografiji je napisao da žali što mu prioritet i metoda brzog snimanja x-zracima u hirurškoj dijagnostici nisu priznati i da je 14. aprila 1896. godine potpuno prestao sa naučnim radom iz te oblasti. Njegovo otkriće sekundarnih x-zraka bilo je izazov za mnoge naučnike.

PUPIN – PIONIR RADIOLOGIJE

Pupin je napravio prvu medicinsku radiografiju u Americi 2. januara 1896. Slavni hirurg dr Bul ga je zamolio da pomoću x-zraka snimi ruku advokata P. Batlera, koji je bio ranjen olovnom sačmom u koren šake. Prvi snimak je bio nejasan i loš. Njegov prijatelj Edison mu je poslao nekoliko fluorescentnih ekrana tako da se sačma dobro videla. Onda je Pupin složio fotografsku ploču i fluorescentni ekran i rezultat je bio bolji nego što je očekivao, jer je za kratko vreme dobio odličan snimak.

Na taj način Pupin je pronašao folije bez kojih se današnje snimanje ne može zamisliti.

Februara 1896. godine Pupin je objavio epohalno otkriće primene pojačivačkih folija pri snimanju radiografija, što je iz korena promenilo dalji razvoj radiologije kao nauke i kliničke discipline. Otkrićem pojačivačkih folija Pupin otvara vrata razvoju moderne radiologije, a taj izum se koristi i danas.

Pored ovih velikih otkrića Pupin uočava terapeutske mogućnosti x-zraka, pa u Čikagu 1896. godine prvi u istoriji koristi te zrake u terapiji karcinoma dojke i na taj način postaje začetnik radioterapije. Zbog bolesti i gubitka supruge aprila 1896. godine Pupin se seli u Norfolk, gde se oporavlja baveći se uglavnom uzgojem konja. Posle oporavka posvećuje se teorijskom proučavanju telegrafskog i telefonskog prenosa putem žica. Njegov značaj za razvoj moderne radiologije je ogroman. Pupinovo ime je u istoriji radiologije upisano zlatnim slovima zajedno sa imenima njenih osnivača, Rendgenom i Edisonom. Pupinova otkrića bila su fundamentalna za razvoj sve tri osnovne grane radiologije.

PUPINOVI KALEMOVI

Pupinov najveći pronalazak, kojim je omogućeno rešenje problema daleke telefonije, jeste pronalazak samoindukcionih kalemova, opisan u američkom patentu 652 230 od 14. decembra 1899. Taj datum označava početak epohe međunarodnog telefonskog saobraćaja.

Oko godinu dana nakon prijave ovog patenta Američka telefonska i telegrafska kompanija otkupila je patentna prava. Ovaj kalem je danas u svetu poznat kao Pupinov kalem. Nacionalni institut za društvene nauke za ovaj izum Pupina je odlikovao zlatnom medaljom.

PUPINOVI PATENTI I PRONALASCI

Prvobitno publikovane liste sadržale su podatke o 24 Pupinova patenta, i to iz oblasti telekomunikacija, da bi se kasnije došlo do broja od 32 patenta . Najpotpunije aktuelne liste sadrže podatke o 34 Pupinova američka patenta, kao što je, na primer, lista Pupinovih patenata iz publikacije “Biographical Memoir of Michael Idvorsky Pupin” (autor Bergen Dejvis, izdavač National Academy of Sciences of the United States of America, 1938.).“

PUPIN – VELIKI NAUČNIK, PEDAGOG I DOBROTVOR

Mihajlo Pupin zauzima visoko mesto među naučnicima i pronalazačima u oblasti elektrotehnike, telefonije, telegrafije, radio-tehnike, x-zraka i dr. Pored patenata objavio je više desetina naučnih rasprava i 1923. godine svoju autobiografiju From Immigrant to Inovator. Za tu knjigu 1924. godine dobija Pulicerovu nagradu. Kod nas je objavljena pod naslovom „Sa pašnjaka do naučenjaka” prvi put 1929. godine. Pored ove knjige objavio je još dve, „Nova reformacija” (1927) i „Romansa o mašini” (1930). Bio je jedan od osam članova 23. aprila 1915. na osnivačkom sastanku Nacionalnog savetodavnog komiteta za aeronautiku (NACA), u kancelariji Ministarstva rata SAD-a. Tokom 43 godine uspešnog rada NACA je sprovela važna vazduhoplovna istraživanja. NACA je 1958. godine apsorbovana u novu svemirsku agenciju Nasa. Kao jedan od osnivača Nase Pupin je sa kolegama postavio temelje savremenim kosmičkim istraživanjima. Pored toga što je najveći deo radnog veka proveo kao profesor na Univerzitetu Kolumbija, Pupin je bio i član Nacionalne akademije nauka, predsednik Njujorške akademije nauka, član Američkog matematičkog društva, predsednik Američkog društva elektrotehničara, počasni doktor Beogradskog i više drugih univerziteta, dobitnik mnogih priznanja i nagrada.

Zalagao se za idealizam u nauci, intenzivno je radio na školovanju mladih kadrova, na popularizaciji nauke itd. Jedan je od najpoznatijih iseljenika srpskog porekla koji su bili veoma vezani za svoju domovinu i koji su joj nesebično pomagali. Organizovao je Kolo srpskih sestara, pomagao je okupljanje dobrovoljaca za rat u otadžbini, ličnim sredstvima je garantovao za isporuke hrane Srbiji, bio je na čelu Komiteta za pomoć žrtvama rata, a osnovao je i nekoliko fondova u našoj zemlji.

Srpsko privredno društvo „Privrednik” i kompleks Zadužbinskih fondova daju informacije o njegovoj dobrotvornoj delatnosti, patriotizmu i ljubavi prema otadžbini, koju nikada nije zaboravio. Osnovan je Fond Mihajla Pupina 1928. godine. Za života Pupin je uputio velika novčana sredstva u vidu dobrovoljnih priloga na oko 110 lica i institucija. Osnovao je i Fond Pijade Aleksić Pupin, iz Idvora u Banatu, koji je posvetio svojoj majci, kao i Fond pri Matici srpskoj. Njegov testament se odnosi na upravljanje Fondom M. Pupina.

Pupinova zainteresovanost i aktivnost bila je svestrana, veoma raznolika i sadržajna. U svojoj osnovnoj životnoj opredeljenosti i društvenoj delatnosti, u teorijskoj i eksperimentalnoj fizici Pupin se bavio i pedagoškim i naučno-istraživačkim radom. Bio je neimar koji je neprestano tragao, ulažući ogromnu ljudsku i stvaralačku energiju. Svoje znanje i pedagošku delatnost nesebično je prenosio na druge oko sebe. Više od 40 godina bio je neumorni vaspitač mladih generacija, ne samo na Univerzitetu Kolumbija već i u drugim centrima nauke i obrazovanja u SAD-u.

Velika je privilegija biti student jednog velikog profesora. Još veća je čast to što je naše prijateljstvo počelo dok sam bio student, i nastavilo se tokom više od 20 godina. Kada sam 1912. godine kao stariji student na Univerzitetu Kolumbija upoznao profesora, njegov doprinos dolasku do indukcionog kalema, električnog podešavanja i električnog detektora već je bio poznat u ovoj zemlji i u svetu. Ali ono što svet ne može da zna jeste koliki je on izvor inspiracije bio za one koji su radili s njim. Njegova sposobnost da jasno uoči osnovu problema, njegova hrabrost pri suočavanju sa velikim teškoćama i njegovo potpuno odbijanje da prizna poraz, i pored novih neuspeha, bili su primer koji je morao da stimuliše energiju i maštu onih oko njega.

Nobelovac Edvin H. Armstrong NewYork times, 17. 3. 1935.


Berza

investicioni fondovi

kursna lista